Đối thoại siêu ngắn Tháng 8

1.

Vịt bầu hỏi thiên nga: chú cho anh hỏi “chúng ta sống để làm gì nhỉ”?
Thiên nga: chú hỏi thế làm quái gì, đằng nào chả bị sáo măng!

2.

Lợn mán hỏi vịt cồ: Anh nghe đồn chú đi học MBA xịn, anh đang đi tìm người đồng sáng lập để kinh doanh. Anh với chú cùng làm nhé!
Vịt cồ: Nhất trí cao! Ta chẳng có gì ngoài vốn tự có. Dạo này dân Hà Nội đang chuộng lợn mán, mở nhà hàng lợn mán là nhất, ta xung phong làm đầu bếp cho. Lấy công làm lãi hehe.

3.

Chim sẻ hỏi đại bàng: sao chú mày lông bông thế, bay trên mây suốt ngày?
Đại bàng: chú mày nhầm, tối nào anh chả về ngủ với vợ. Chắc lúc ấy chú không nhìn thấy keke

4.

Chim sẻ lại hỏi đại bàng: theo chú mày thì người lớn phải cố mà học iPad để theo kịp tốc độ dùng đồ công nghệ của trẻ con hay là cấm tiệt đi cho nó đỡ rách việc?
Đại bàng: Cấm tiệt cấm tiệt! Cái thứ ấy nguy hiểm lắm. Anh còn không biết cách cai nghiện thì tuyệt đối không nên để trẻ con zây vào.
Chim sẻ: Ơ thế hóa ra là “gọt chân cho vừa giày à?”. Như thế là kéo lùi sự phát triển của xã hội đi một thế hệ đấy.
Đại bàng: Ơ! Thằng này đễu!

5.

Hổ Báo hỏi Cáo Chồn: Anh không thể hiểu được, tại sao anh nhập khẩu toàn bộ khung chương trình đào tạo của trường Cờ-Mu (Carnegie Mellon University), lại còn mua cả giáo trình gốc bản quyền mà cả chục năm nay học sinh ra trường vẫn bị chê dốt?
Cáo Chồn: Anh chưa thấy ai hỏi ngu như chú. Thế mà cũng phải hỏi. Vì chú ở Hà Nội chứ có ở Pittsburgh đâu.

“Dân gian Giáo dục” trong “Nhật Bản Duy Tân 30 năm” của Đào Trinh Nhất

NHAT_BAN

Đây là một cuốn sách quan trọng đối với người làm giáo dục, đổi mới.
Thần kì Nhật bản và cách làm của người Nhật luôn là một chủ đề thú vị và đáng tìm hiểu đến nơi đến chốn. Cuốn này, cùng với “Khuyến học” và “Phúc ông tự truyện” của Yukichi mang đến cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc và đầy cảm xúc trước công cuộc Duy Tân kì diệu của nước mặt trời mọc hơn một thế kỉ trước.
Khác với nhiều nhận định hiện nay về yếu tố thành công quyết định nhất tới cuộc Duy Tân là từ giáo dục hoặc từ một đấng minh quân có tên Minh Trị, một “người bên trong Duy Tân” – ngài Oukuma Shigenobu lại có tiếp cận hướng dài rộng hơn hẳn, và đề xuất nguyên nhân cho sự Duy Tân và thành công của nó nằm ở ba yếu tố:
1. Thần đạo (nối dõi thần quốc); 2. Địa lí thuận lợi hun đúc nên người Nhật; 3. Phong kiến (phân quyền kiểu Nhật) mài dũa tài trí nhân dân.
Cả ba yếu tố này thật hết sức đặc sắc Nhật Bản, Việt Nam ta không có. Như vậy xem ra cái sự “đồng chủng, đồng văn” chỉ là cái vẻ bề ngoài? Cái việc gán cho chúng ta một “dân tộc ăn đũa” để so với dân tộc Nhật Bản “cũng ăn đũa” liệu có là một sự “thấy sang bắt quàng”?
Cho nên, khi đặt vào bối cảnh thiên-địa-nhân-lịch-sử Nhật Bản thì người ta có thể thấy cái sự Duy Tân ấy khó lòng mà lặp lại ở một quốc gia khác. Cái “phần mềm Duy Tân” rất kén “phần cứng” để cài đặt. Người Nam ta suốt một trăm năm nay ngưỡng vọng Minh Trị Duy Tân, thậm chí định bắt chước nó, nhưng hình như ít nghiên cứu về nó, và ít thấy rằng không thể lặp lại nó?
***
Có một sự việc được tác giả Đào Trinh Nhân nhận xét rất thú vị ở cuốn sách xuất bản năm 1936 này, đó là “công phu giáo hóa” (để chỉ giáo dục) của Nhật khi Duy Tân gặp không ít khó khăn, gian khổ nhưng những người làm giáo dục không ngừng tiến lên phía trước, kể cả việc phải đổ máu; ngay cả khi trường công trường tư đồng loạt đóng cửa vì biến loạn xã hội thì trường Keio của người-đổi-mới Yukichi vẫn không bỏ một giờ học trong khi sĩ số cả trường chỉ còn 18 mống. Cái tinh thần ấy, phải gọi tên là “tinh thần Nhật”. Nước Nam ta hình như không có?
***
Liên quan đến đổi giáo dục, tác giả họ Đào còn cung cấp một cái nhìn sâu sắc tài tình: nước Nhật dạo ấy không chỉ có việc “chính phủ giáo hóa” – tức công cuộc làm giáo dục của nhà nước, mà còn có “dân gian giáo hóa” – tức người dân tự giác mà đổi mới cái sự giáo dục (cái mà ngày nay chúng ta có thể gọi tên là “xã hội dân sự” tham gia cải cách giáo dục). Ông nhận xét: cái sự “dân gian giáo dục” ấy mới mạnh mẽ, rộng khắp và tác động chính tới sự chuyển biến của giáo dục Nhật Bản 30 năm Duy Tân và về sau nữa. Một trong những người từ cái khu vực dân sự ấy, ông Yukichi dù chưa từng làm “quan to” nhưng còn to hơn cả triều đình trong sự tác động tới sự thay đổi tư tưởng của cả một dân tộc.
Liệu nhận xét có giúp ta đề xuất thế này: cái việc xung phong liều chết của nhóm Cánh Buồm là cần phải được hoan nghênh, để còn nhiều nhóm khác nữa ra đời, để cho cái nền “dân gian giáo dục” phát huy hết sức mạnh của nó; còn cái “chính phủ giáo dục”, cần biết rõ đâu là “lợi thế” của mình, đâu là “năng lực cốt lõi” của mình để tập trung làm đúng việc, tránh lan man?

PS. Trang wiki tiếng Việt khi viết về cuộc cải cách này còn sơ sài quá. Mục “Giáo dục” thậm chí không có. Còn tên tuổi ngoài ông vua và mấy ông quan ra thì tuyệt đại đa số không thấy có chút gì chuyển biến từ dưới lên, đặc biệt là cái “dân gian giáo dục” như Đào tiên sinh đề cập.

Người lớn phải đuổi theo trẻ con

Hai ông bạn thân K và T tranh luận với nhau về việc làm sách giáo khoa rất ác. Mẩu ngắn dưới đây chỉ là một đoạn đáng chú ý:

K: Tôi đố ông viết được “trăm năm trong cõi người ta” bằng chữ Nôm đấy

T: ??

K: Ông không viết được, sao bắt giáo viên học bài viết chữ Nôm ở lớp 6? Sao không bắt đầu từ chữ quốc ngữ thời Alexandre Rhode?
T: Muốn biết được cái phức tạp của chữ Nôm, rồi mới đến chữ Quốc ngữ. Để hiểu tiếng Việt một cách tinh tế, không phải để trở thành nhà ngôn ngữ học.
K: Nhưng giáo viên không làm được được, thì làm sao dạy được?
T: GV phải đuổi theo học sinh, nếu HS nó chạy nhanh hơn.
K: Ông bắt đầu duy ý chí rồi đấy!
T: Nếu không làm bây giờ thì làm sao biết là ai đúng? 30 năm trước mà không làm lớp 1 thì làm sao bây giờ biết là đúng?
K: Cấp 1 là cơ bản nên còn dễ, cấp 2 khó hơn phải cẩn thận ,không thể để HS làm chuột bạch được.
T: Không học ngay từ cấp 2 thì đến khi nào? cấp 3 vẫn khó, đại học vẫn khó, thế thì bao giờ mới học?
Có 3 cái cần lưu ý: 
– Bản thân vật liệu – có thể rất khó
– Khả năng sư phạm hóa vật liệu – để GV có thể làm được
– Sự tiếp thu của học sinh – vui chứng tỏ tiếp thu được.

Người lớn đâu đã hiểu trẻ em

Bữa nọ, chỉ vì “cả gan” nghi ngờ Cánh Buồm dàn dựng để cậu bé Minh đứng lên phát biểu chê trách nền giáo dục nước nhà mà ông bạn đồng nghiệp suýt bị mình từ mặt. Đường đường giải Phan Châu Trinh rồi ai hơi đâu mà đi làm cái trò mèo ấy, nói vậy khác nào coi khinh mình! Nhưng rồi cũng may kiềm chế được cơn giận, phủi bụi cho qua. Người ta vốn sẵn định kiến thế, mình có giận cũng chẳng ra cái trò trống gì.

Bữa nay đọc “Hầu chuyện thượng đế” của nhà thơ Trần Đăng Khoa có bài “Người lớn đâu đã hiểu trẻ em” mình liên tưởng ngay đến chuyện riêng. Rồi miên man nghĩ đủ thứ chuyện khác. Đúng thật, người lớn đâu đã hiểu trẻ em, vậy mà cứ cho mình cái quyền trịnh thượng đánh giá ý kiến các em theo ý mình, và bỏ ngoài tai tất cả những lời thực tâm trong sáng như cổ tích mà đôi khi lại hàm chứa những giải pháp tuyệt vời. Tìm trên mạng thì ra bài viết trên VOV của nhà thơ với tựa đề hơi khác, nội dung thì cơ bản vẫn nguyên. Mời bạn cùng đọc, và suy ngẫm. Nhiều cái giật mình lắm. Đọc tiếp

Tư liệu: Ngô Tự Lập và Phạm Anh Tuấn trao đổi về đường lối dạy Văn của Cánh Buồm

Nhóm Cánh Buồm ra sách, mời mọi người cho ý kiến phản biện, đóng góp. Đáng chú ý có bài (từ 2012) của Ngô Tự Lập về dạy văn, khẳng định Cánh Buồm “sai từ vạch xuất phát”. Phạm Anh Tuấn đáp lại ngay sau đó rằng Ngô Tự Lập “nhầm lẫn”. Hiện nay bài phê bình của Ngô Tự Lập thì rất dễ tìm kiếm, còn bài của Phạm Anh Tuấn thì lại không dễ tìm. Dưới đây tôi để luôn hai bài cạnh nhau, đề phòng bạn bè  có hỏi, thì mời vào đọc, rồi chịu khó lướt qua sách Cánh Buồm và tự đưa ra kết luận. Nhớn cả rồi :) Đọc tiếp

Đến trường chỉ để để học?

Hay là một vài câu hỏi về chương trình đào tạo

Bà ngoại Sun hỏi bố trẻ con: sao lại chuyển Sun sang trường mới xa hơn?

Bố nó trả lời (hơi ẩu một tí): vì bên đó có bữa ăn ngon hơn, sau mấy năm học hy vọng Sun sẽ có thể chất ổn hơn.
***
Chuyện này dẫn đến một câu hỏi giáo dục học thú vị và hệ trọng không kém: Một thanh niên 18 tuổi đến một campus đại học chỉ để trải qua gần 40 môn học trong vòng 4 năm để hướng đến các mục tiêu nghề nghiệp tại một công ty nào đó?
Khi đặt câu hỏi này, chúng ta thấy ngay sự bất cập trong các thảo luận về chương trình đào tạo tại trường đại học. Mọi thứ dường như chỉ dẫn đến cái CV xin việc.
Thực tế rõ ràng khác hơn nhiều.
Chàng và nàng đến Campus với tuổi thanh xuân phơi phới, ngoài nhu cầu thâu nạp tri thức để chuẩn bị vào đời, chàng và nàng còn làm quen với nhau, thậm chí là yêu nhau, gây dựng các mối quan hệ bền sâu khác với bạn bè đồng học, thử nghiệm các thứ mới mẻ, thậm chí điên rồ của tuổi trẻ, tham gia các cuộc thi khắc nghiệt để thử thách sức mình, và… chơi nữa. Campus là nơi cuộc sống diễn ra. Vì thế trải nghiệm ở Campus không chỉ là trải nghiệm học tập, mà còn là trải nghiệm trưởng thành, và trải nghiệm cuộc sống tuổi trẻ trong khuôn viên. Ngoài là sinh viên, chàng và nàng còn là công dân, là con người, là những người trẻ đầy nhựa sống và khao khát đang sống.
Vì vậy chúng ta cần nói nhiều hơn đến những yếu tố phi-khóa-học, đến những điều không to tát nhưng thực sự mang ý nghĩa và không kém phần quan trọng đối với sinh viên. Thế thì không thể tránh khỏi những thảo luận mang tính bản chất về hệ giá trị, mục tiêu tối hậu, về phương cách tổ chức, về triết lí giáo dục…
Hiện nay chẳng có mấy giảng viên quan tâm đến “triết lí giáo dục” của nhà trường, mặc dù trong người một số vị có vai vế cũng hàng bồ triết lí trên bàn trà? Có mấy cán bộ phát triển chương trình đào tạo nhìn ra vượt khỏi những “khóa học” hay “tiêu chuẩn”? Có mấy cán bộ quản trị đặt câu hỏi và đồng cảm về giá trị của “trải nghiệm học tập” hay “trải nghiệm trưởng thành” trong khi vẫn hằng ngày đối mặt với “hiệu quả”? Có mấy cán bộ tuyển sinh đủ thâm hậu để không dùng “việc sau ra trường” “câu” sinh viên tương lai? Vân vân và vân vân.
Những câu hỏi về sự cộng tác thường vắng mặt trong các lý thuyết về phát triển chương trình đào tạo. Có lẽ bởi chúng thường vượt khỏi “biên giới” quan tâm của người phát triển chương trình. Vì vậy các lí thuyết này thường cố tình loại bỏ ra khỏi lí luận những thứ không thuộc “educational objectives” để dễ bề làm việc. Tuy vậy, ngay cả khi “làm việc” xong xuôi, thường người làm ra chương trình vẫn ngẩn tò te vì kết quả không thực sự là cái mọi người mong muốn.
Liệu có phải  vì họ đã cố tình lờ đi thực tại, mà quá lệ thuộc vào sách vở?

Cà phê cà pháo phố Hàm Nghi

Vậy là ở trên đường Hàm Nghi ở xóm Mỹ Đình này đã có tới 2 quán cafe sạch. Một quán có tên rất buồn cười là Mr. Sạch – hậu duệ của cái quán có cái tên rất buồn cười khác là Mother Đốp, và một cái mới có tên rất Ý: Milan Cafe. Cafe sạch là khái niệm đã phổ biến ở Đà Nằng vài năm nay, nhưng ở Hà Nội thì có vẻ vẫn còn hiếm. Cả hai quán này đều dễ nhận diện, và làm cả khu vực dịch vụ cà phê cà pháo ở đây thay đổi hẳn: từ chỗ đồng dạng quán nào cũng như quán nào với những bàn ghế rẻ tiền na ná nhau, cà phê na ná nhau, cho tới những quán cà phê có bản sắc rõ rệt.
Kể từ ngày bà chủ Mother Đốp bỏ quán, sang tên cho một bạn gái trẻ đẹp hơn để biến quán Mother Đốp thành ra Mr. Sạch với decor kiểu mới khá phong cách với chất mộc và authentic chủ đạo, cafe phố Hàm Nghi đột nhiên khoác áo mới.
Quán cafe Anh Dũng bên cạnh cũng ngay lập tức đổi thương hiệu ra Cafe Đậm, với cách pha chế đặc sản của gia chủ, cafe cực kì đậm đặc, khách quen uống cappuccino có thể bị sốc, phong cách bài trí bàn ghế và typo hơi hoài cổ, dàn phục vụ trẻ trung khá tận tình. Các quán khác xung quanh cũng đã kịp nâng cấp bàn ghế sang loại xịn hơn, kèm thêm các hình thức decor bắt mắt để hấp dẫn các thượng đế.
Nay thêm Cafe Milan ở bên cạnh. Cũng là cafe sạch, nhưng đã có chút thương hiệu trong phố, giờ ra ngoại thành “làm ăn”, do một bà chủ còn khá trẻ tận Bạch Mai lăn ra đây. Trước ngày khai trương, bà chủ giao cho con cháu trong nhà đi phát tờ rơi khắp khu MD, tới tận từng nhà. Khi gặp chủ nhà, các bé rất tươi cười nói “mẹ cháu mới chú đến ủng hộ nhà cháu, được giảm 30%” ạ. Cách tiếp thị rất cơ bản này hơn hẳn mấy cái “chiến dịch” được lên kế hoạch rắm rối với mấy concept khó hiểu của nhiều trung tâm tiếng Anh hiện đại cùng khu vực. Quán Milan rộng rãi nhất đường Hàm Nghi, thoáng đãng, cafe tương đối ngon, giá hợp lí, phục vụ ngang ngửa các quán tốt nhất ở đây. Bà chủ lại rất chịu khó nói chuyện và tìm kiếm phản hồi của khách.
Các quán Cafe phố Hàm Nghi có vẻ đã được “nâng tầm lên một bậc”, mặc dù diện tích từng quán vẫn nhỏ xinh như cũ.
Cái tên Mother Đốp đã lùi vào dĩ vãng

Cái tên Mother Đốp đã lùi vào dĩ vãng

Tất định hay Tự do

Rất nhiều người hiện đang giữ một niềm tin rất vững chắc rằng: bạn chẳng thể nào thay đổi bản chất hay tính cách suốt cuộc đời, cho nên không phải cố thay đổi làm gì. Thật là sai lầm hết sức.

Các nghiên cứu về não bộ gần đây cho thấy tính “mềm dẻo” của não người là rất lớn, và nó thay đổi cho tới lúc người ta về chơi với giun dế. Ngay cả những công nghệ như Internet, Facebook, Google cũng khiến cho hoạt động của não bộ thay đổi đến ngạc nhiên; điều này được Nicolas Carr bàn kĩ trong cuốn “Trí tuệ giả tạo” bán chạy. Còn nhà tâm lí học ở Standford, Carol Dweck, trong tác phẩm cực kì quan trọng của mình “Mindset – The new psychology of success”, đã phát triển học thuyết về Mindset, dựa trên các nghiên cứu cho thấy con người hoàn toàn có thể phát triển trong suốt cuộc đời, và việc phát triển tư duy có thể được thực hiện liên tục từ lúc còn nằm nôi cho tới khi xuống lỗ. Cách phân biệt “Fixed mindset” và “Growth mindset ” của giáo sư Dweck đang đặt nền móng khoa học sâu sắc cho niềm tin về việc học tập suốt đời và sự làm chủ cuộc đời cho những người làm giáo dục-đào tạo trên toàn thế giới. Nếu chúng ta tin rằng không thể phát triển con người mình, không thể thay đổi được chính mình, thì việc gì phải học, cần gì phải có nhà trường?

Capture

Chúng ta có thể tin về một sự tất định sẵn có từ trong gen hay từ đấng siêu nhiên, hoặc tin vào bản thân với sự nỗ lực và học tập không ngừng nghỉ. Mỗi người chúng ta có một cái đầu tự do, cho nên không ai quyết định hay tin thay chính mình được. Sự lựa chọn ấy tất sẽ dẫn chúng ta đi trên những con đường khác nhau, đến những cái đích khác nhau. Nhưng quan trọng hơn, nếu chúng ta có thể lựa chọn đường lối “tự làm nên chính mình”, tức là chúng ta đã thực sự cao hơn một bậc trong cái thang làm người-cá-nhân.

Test-Driven Learning

Con gái nhớn dạo này đang cùng lúc học hai chương trình ngoại ngữ có sử dụng công nghệ giáo dục: chương trình Time2Know của người Do Thái (học kiểu blended tại trung tâm: tự học với máy tính, vừa học với giáo viên), và Duolingo miễn phí trên iPad. Chúng cùng có một đặc điểm chung: học thông qua việc làm các bài test, vượt qua các bài test là cách để lĩnh hội kiến thức và phát triển kĩ năng. Các bài tập được thiết kế dưới dạng câu hỏi các kiểu (multiple choice, true/false, điền từ vào chỗ trống, lặp lại phát âm, dịch …), có trợ giúp (từ điển, gợi ý). Các câu hỏi/bài tập không nhằm kiểm tra, mà nhằm giúp người học tự học thật hiệu quả.

Toàn bộ quá trình học tập dựa trên các hoạt động “làm bài tập” kiểu “thi” này. Tôi gọi đó là Test-Driven Learning, nhại một chiến thuật rất phổ biến trong phát triển phần mềm: Test-Driven Development. Theo phương pháp TDD này, các lập trình viên phải hình dung trước các kết quả, sau đó thiết kế các tình huống  để kiểm thử (test case) cho mỗi tính năng của phần mềm, khi việc hiện thực hóa các chức năng vượt qua được các tình huống này, việc lập trình coi như xong. Chiến thuật này không những giúp chất lượng phần mềm tăng cao, mà còn dễ dàng được tự động hóa công tác kiểm tra chất lượng thông qua tự-kiểm tra, với sự trợ giúp của các công cụ kiểm thử tự động hóa.

Hai chiến thuật TDL và TDD có sự giống nhau đến kì lạ: chúng đều hướng tới việc tự làm (tự học vs. tự kiểm thử), đạt được kết quả (kiến thức vs. chức năng) thông qua một quá trình lặp đi lặp lại các công việc để vượt qua các bài kiểm tra (test case) đã được thiết kế trước.

Tôi đã thấy TDL được dùng rộng rãi trong việc học ngoại ngữ, học toán sơ cấp (trên Khan Academy), liệu có thể mở rộng chiến thuật này cho các môn học khác, ở các cấp độ khác không?

Một bài luận thật hay của Phạm Quỳnh

[Đọc Phạm Quỳnh, nhiều chỗ tôi như gặp lại cái giọng biện luận của Fukuzawa Yukichi trong “Khuyến Học”. Dưới đây tôi chép ra một bài mà tôi rất thích, đăng trên Nam Phong tạp chí năm 1917, tức gần một thế kỉ trước. Nay đọc lại, thấy có rất nhiều điều thú vị và đáng suy nghĩ]

THẾ LỰC CỦA ĐỒNG TIỀN

Phạm Quỳnh.

Hai chữ kim tiền lầm người đời.

Một nhà văn sĩ nước Anh có nói một câu nửa hoạt kê nửa châm biếm rằng: “Tôi có một đồng xu trong túi là tôi làm vua thế giới trong vòng một xu”. Lời đó cực tả cái thế lực vô hạn của kim tiền.

Đồng tiền vẫn là có thế lực, mà đời nay lại là có thế lực lắm nữa, có thể nói cái thế lực đồng tiền bây giờ là cái thế lực mạnh hơn hết thảy, dù phép vua, dù lệ làng, dù lẽ cương thường, dù sức phong tục, cho đến lòng danh dự, sự ái tình là hai cái động cơ rất mạnh của người ta, cũng không gì là địch nổi, cũng không gì là mạnh bằng.

Bởi đồng tiền có thế lực vô song như vậy, nên người đời yêu, quí, trọng, thờ đồng tiền không gì bằng. Đồng tiền đã thành một vị thần tối linh ở đời này. Cái thần Tài là cái thần ngày nay cả thiên hạ đều sùng bái, dù bên Tây, dù bên Đông cũng vậy, mà nhất là cõi Nam thổ ta trong giữa thời đại bây giờ, vì ở đây sự sùng phụng, lòng tôn kính cái vị thần mới ấy thật đã đem đến cực điểm, và cách thờ thần cũng thật ngoan, thật khéo không đâu bằng.

Nay ta thử xét bởi sao mà đồng tiền có cái thế lực rất lớn, rất mạnh như vậy, và cái thế lực ấy có phải là chánh đáng không, cùng người ta đối với đồng tiền phải nên thế nào, nên cam tâm làm nô lệ, hay nên rõ mặt làm chủ nhân, nên để cho đồng tiền nó khiến mình hay nên ra tay khiến được đồng tiền. Bàn cho vỡ lẽ mấy điều đó tưởng cũng là một việc có ích cho phong hóa, giữa buổi trong quốc dân lòng trục lợi đương thịnh hành, làm mờ ám cả lương tâm.

* Đọc tiếp

Có thật là biết không?

Một bác nông dân chăn cừu nhìn sang đồng bên cạnh, thấy một cái lùm lùm xù lên như là lông cừu. Bác bảo với vợ là “đồng bên cạnh cũng có cừu rồi”. Kì thực cái bác nhìn là một cái áo lông cừu của ai đó mắc lên bụi cây. Nhưng dưới bụi cây đó, lại có mấy con cừu đang gặp cỏ. Vậy là bác nông dân biết về một sự thật là “có cừu ở đồng bên”, nhưng không phải do bác nhìn thấy.

Đó là tình huống điển hình kiểu Gettier mang tên nhà triết học cùng tên để ám chỉ việc một người đôi khi chỉ vô tình biết được cái gì đó là sự thật, tin nó là sự thật, và có lí do để tin (những điều kiện cơ bản để được gọi là “biết” theo tư duy triết học truyền thống: tính đúng đắn, niềm tin và lí do để tin).

Thật kì lạ là phải đến những năm 60 thế kỉ trước mới xuất hiện các ví dụ kiểu Gettier để phản bác các lí lẽ truyền thống tồn tại cả nghìn năm. Lạ nữa là không có cuốn giáo trình triết học nào in tiếng Việt có nhắc đến các tình huống Gettier như thế này (thì phải?).

Gettier cho thấy: cái chúng ta biết không nhiều lắm, nhưng ngay cả những cái chúng ta chắc chắn là biết có khi lại là do … ăn may!

Cuu Merino

[36 kế dạy học thụ động] #7: Nuôi chuột bạch

[Vệt bài “36 kế dạy học thụ động” này chủ yếu để phục vụ trí tưởng tượng của giáo viên]

Vừa vào lớp học, cô giáo Hân hô rõ to: “Mời cả lớp đứng dậy, dọn hết bàn vào góc tường”. Rồi cô vẽ đường biên hình số 8 giống sa hình tập lái xe máy.
Cô nói “Mời các bạn tham gia hai thí nghiệm, và xem thử chúng ta có thể rút ra được điều gì”.
Trong thí nghiệm một, cô yêu cầu các bạn tự lập các cặp, một làm sếp, một nhân viên. Sếp hô thế nào, nhân viên làm như vậy, không sai một li. Khẩu lệnh chỉ gồm “Đi”, “Đứng”, “Trái”, “Phải”. Đi làm sao để không vượt quá đường biên kẻ trước.
Các bạn thực hiện trong 5 phút, với mục tiêu phải đi được 100 bước.  Rất nhiều vụ va chạm giữa cặp này với cặp khác hiện ra, khung cảnh rất chi là căng thẳng và hỗn loạn. Sau 5 phút, hầu như không cặp nào đi nổi 100 bước đúng luật.
Trong thí nghiệm hai, cô yêu cầu các cặp đổi chiến thuật, tự mình đi, tự mình đếm, thực hiện đúng luật chơi, đi đến đâu đếm đến đó, không vi vượt khỏi đường biên. Các bạn đi thật nhẹ nhàng, và tạo thành một luồng đều đặn hình số 8 như đường biên đã vẽ ra. Kết thúc 5 phút, mỗi cặp thực hiện được trên 100 bước thật nhẹ nhàng.
Kết thúc thí nghiệm, mỗi sinh viên đều có những quan sát tinh tường:
– Có khi làm việc theo mệnh lệnh một cách cứng nhắc dẫn đến tình hình rất tệ, vừa căng thẳng, vừa lỗi nhiều, và lại không năng suất.
– Đường biên bé quá, nới rộng ra thì sẽ không va vào nhau.
– Có khi để nhóm tự quản lí lại tiện hơn, và năng suất hơn nhiều. Khi nhân viên đã biết cách làm, chỉ cần trao quyền là họ làm được, không cần giám sát từng li từng tí, vừa phí tài nguyên, vừa giảm năng suất.
….
Các bạn đều ngạc nhiên với những điều giản dị nhưng sâu sắc mà họ mới khám phá ra.

Cô Hân chỉ cần tóm lại vài quan sát của các bạn, và yêu cầu mọi người đem đi thí nghiệm ở nhóm khác để quan sát, xem có lặp lại được những điều mà các bạn vừa quan sát thấy không.
Đó chính là cách để cô dẫn các bạn đến với hiểu biết về khái niệm các nhóm tự tổ chức (self-organizing team) vốn rất khó hiểu và khó tin.
Cô giáo Hân chuẩn bị nhiều thí nghiệm như vậy. Đó chính là những bảo bối để cô mang lại trải nghiệm tuyệt vời cho đám học trò thân yêu. Triết lí giảng dạy của cô vẫn nhất quán như vậy: làm sao giảng viên ít làm việc nhất, mà học trò thì học được nhiều nhất, vừa rộng vừa sâu vừa tràn đầy cảm xúc.

_________________

Các phần trước: 

  1. Cho sinh viên làm thầy
  2. Giả vờ như thật
  3. Kí hợp đồng cho chắc
  4. Chơi tẹt ga
  5. Thế thân
  6. Đôi bạn cùng tiến

Ở đây, bây giờ

Nói về hiện trạng giáo dục của đơn vị, nhiều nhân viên đổ lỗi cho lãnh đạo: Đòi hỏi nhiều mà không chịu chi tiền.

Đề cập về nguồn lực hiện tại, lãnh đạo lại nói: Tiền không thiếu, nhưng nhân lực mỏng lại yếu, không đủ chuẩn.

***

Hỏi nhân viên: vậy phải làm gì?

Nhân viên: Phải làm lại từ đầu, đổ tiền đầu tư.

Hỏi tiếp: Thế bỏ hết những gì anh đang làm à?

Nhân viên: không bỏ được. Vì có đập đi làm lại thì cũng phải sang năm.

Hỏi: Thế giả sử cho anh một đống tiền, anh chi vào đâu trước hết?

Nhân viên: Tôi không biết. Đó là việc của lãnh đạo.

***

Hỏi lãnh đạo: Thế làm thế nào, có loại người không đủ chuẩn đi được không?

Lãnh đạo: nói đuổi thì dễ, nhưng làm thì không khả thi, kiếm đâu ra người. Mà có phải nói đuổi là đuổi được ngay đâu.

Hỏi tiếp: Thế làm thế nào để đủ chuẩn?

Lãnh đạo: Cho đi đào tạo.

Hỏi: Huấn luyện có đủ chuẩn ngay được không? Hay chỉ đủ “chứng chỉ” thôi?

Lãnh đạo: Kinh nghiệm cho thấy là chỉ được cái chứng chỉ, hợp thức hóa, còn đâu lại hoàn đấy. Vì kĩ năng không đến sau một đêm. Cải thiện được đôi chút, nhưng vẫn không thể đủ chuẩn, trừ phi đầu tư lớn cho đào tạo. Nhưng chi lớn như thế thì chết đói mất.

Hỏi: vậy phải chăng khái niệm “Không đủ chuẩn” là có vấn đề?

Lãnh đạo: Có lẽ là như vậy. Để bắt đầu công việc không thể cứ nghĩ phải bỏ hết, phải nâng cấp ngay lập tức. Cuộc sống diễn ra ngay ở đây và bây giờ, chứ không ở trên mây hay chỗ nào khác. Mọi tính toán của ta cũng phải cho việc ở đây, ở thì hiện tại tiếp diễn, chứ không thể khác được.

Viện dẫn

Nhiều lúc để tăng thêm trọng lượng cho một luận điểm, ta không đủ sức tự nói, mà viện dẫn ý của người khác, thường là một tên tuổi lớn nào đấy. Như vậy không có vấn đề gì.

Nhưng có lúc ta lại hơi râu ông nọ cắm cằm bà kia một tí. Kiểu sang chơi với lũ nhà văn thì lại trích dẫn quan điểm triết học nhân sinh của những nhà toán học, còn chơi với lũ toán học thì lại viện dẫn quan điểm giáo dục của mấy ông nhà văn. Vì toàn tên tuổi lớn nên người vội nghi ngờ ngay, nhất là khi luận điểm ấy hình như nó có vẻ đúng.

Đáng tiếc là không phải lúc nào thuận buồm xuôi gió. Một ông tiến sĩ (thứ thiệt chứ không dỏm) toán học có thể mù tịt về giáo dục tiểu học, nhưng lại rất thích phát biểu về dạy văn lớp 1. Ông cứ phát biểu hoài, khiến người ta có cảm giác ông là tiến sĩ giáo dục học. Rồi người ta mặc nhiên là ông có quan tâm và rất am hiểu. Vậy là, khi người ta cần viện dẫn một trích dẫn cho vừa ý mình, thì cứ lôi ông toán học ấy ra, mà quên mất rằng tên tuổi lớn ấy không có chuyên môn về cái ông ấy đang nói.

Bởi vì mỗi khi chúng ta định nói, là lúc ta đã tính chuyện lừa phỉnh chính mình về cái định nói ra, nhất định nó phải đúng. Khi ấy thì thật là may nếu vớ được ông này ông nọ nói y chang như mình. Thế là cứ bảo “nhà bác học đã nói….”, rất tiện.

download

PS. Nói đến đây, chắc là lần sau mình sẽ bập bập khi trích dẫn những gì Einstein nói về giáo dục :-)

[36 kế dạy học thụ động] #6: Đôi bạn cùng tiến

[Vệt bài “36 kế dạy học thụ động” này chủ yếu để phục vụ trí tưởng tượng của giáo viên.]

Hôm nay thầy Kim quyết định đổi kiểu. Vận chiếc áo cổ rùa màu đen, chiếu đầu húi cua của thầy càng trở lên nổi bật. Bước vào lớp dưới dự ngạc nhiên của đám học trò, thầy lên giọng như thể đang đứng trên sân khấu lớn: “Như thường lệ, hôm nay tôi sẽ không giảng gì nhiều. Nhưng có cái khác, tôi sẽ độc diễn một chút. Tôi sẽ trình diễn vài chiêu cơ bản để các bạn có thể thấy là làm được một ứng dụng phân tán bằng Java tuy mất công nhưng rất dễ làm. Các em hãy quan sát thật kĩ trước, rồi làm lại thật nuột trước khi chúng ta đi tiếp. Xong bài học này, các bạn có thể kiếm tiền được rồi!”
Thầy Kim giở máy, bật Eclipse lên, từ tốn đi từ bước này qua bước khác, tạo một hệ thống phần mềm chơi tú lơ khơ qua mạng. Chương trình chạy tốt, không vướng một lỗi nào.
Các học trò cứ há hốc mồm, rồi ồ lên sung sướng.
Xong xuôi đâu đấy, thầy ghép các cặp sinh viên lại, yêu cầu các em đọc kĩ 13 bước tạo ứng dụng được hướng dẫn chi tiết trong handout, lập trình theo cặp để hoàn tất ứng dụng như đã demo. Các bạn có tổng cộng 2 giờ để hoàn tất thử thách này. Trong hai bạn, chỉ một người lập trình, còn người kia ngồi quan sát, khớp với handout để giảm thiểu sai sót. Khi xảy ra lỗi, hai bạn dừng lại và trao đổi với nhau để tìm ra phương án, hạn chế hỏi thầy. Cứ 20 phút lại đổi vai một lần.
Thầy Kim chỉ phải can thiệp đôi chút khi có cặp không thể hiểu nổi một đoạn code phức tạp. Phần lớn thời gian thầy chỉ phải “đi tuần” xem các bạn làm gì, thảo luận thế nào, đôi lúc nhắc nhở một hai cặp lơ đãng không tập trung vào làm việc.
Kết thúc, khi tất cả các cặp đều có được ứng dụng chạy tốt, thầy yêu cầu các bạn đứng lên rút kinh nghiệm, đúc kết ra nguyên lí và các bước để tạo lập ứng dụng phân tán.
Trước khi kết thúc giờ học, thầy hỏi: “Các bạn có thể ứng dụng bài hôm nay để làm ra những gì?”
Hàng loạt ý tưởng được bung ra: hệ thống thi trực tuyến, chứng khoán, đặt vé trực tuyến, chơi cờ trực tuyến, chơi caro trực tuyến …
Thầy Kim kết thúc: “Vậy hãy thử ở nhà, và hôm sau đến lớp kể lại xem các bạn đã làm được gì?”
Lớp học kết thúc trong khí thế sôi nổi và ồn ã không ngớt của các bạn sinh viên. Có vẻ như hôm sau sẽ có hàng loạt phần mềm thú vị được trình diễn trước lớp. Thật là hứa hẹn!

_________________

Xem các phần trước: 

  1. Cho sinh viên làm thầy
  2. Giả vờ như thật
  3. Kí hợp đồng cho chắc
  4. Chơi tẹt ga
  5. Thế thân

Những bước đi nhỏ ném đá dò đường

Nhà phát minh  Richard Buckminster Fuller có nói một câu thật chí lí: “Bạn không thể tạo ra sự thay đổi bằng cách tấn công vào hiện trạng. Hãy tạo ra một cái mẫu mới và khiến cho mô hình hiện nay trở nên lỗi thời”.

Dường như các công nghệ thay đổi thế giới, những sản phẩm thay đổi hành vi người dùng, những đổi mới trong các lĩnh vực kinh doanh – xã hội đều đi theo con đường ấy. Trừ việc đổi mới giáo dục ở ta.

Bao nhiêu năm nay rất nhiều nỗ lực từ nhiều phía cố gắng tấn công vào hiện trạng giáo dục nước nhà, nhưng lại chỉ nhận được những phong trào tồn tại ngắn hơn cả những nhiệm kì, và danh sách các vấn đề lúc nào cũng được nối dài thêm. Báo chí cũng ra sức phản ánh hiện trạng, lại chủ yếu là phê phán những yếu kém và tiêu cực. Hầu như chúng ta quên mất điều quan trọng hiển nhiên: khuyến khích làm ra những ví dụ tích cực, và biểu dương chúng.

Những gì tích cực được biểu dương, sẽ có những điều tích cực khác lặp lại.  Những điều tốt đẹp nhận được sự cảm kích, chúng sẽ lan truyền rất nhanh chóng. Khi cái tích cực nhiều lên, cũng là lúc những yếu kém tự lùi xa. Cho nên nói: Chống tiêu cực bằng một việc làm và một sản phẩm tích cực là cách tích cực nhất. Chẳng phải thánh Gandhi đã nói “Để thay đổi, hãy chính là sự thay đổi mà bạn mong muốn?”.11903719_10153449229866832_7195518962901406714_n

***

Xét từ góc độ lí thuyết ra quyết định chiểu theo Cynefine framework, trong một bối cảnh phức hợp (Complex) – như mớ bòng bong có tên Giáo dục chẳng hạn, cách đi hiệu quả hơn cả không phải cùng nhau mổ bò (analyse) tìm nguyên nhân-kết quả để rồi đề ra biện pháp – vì điều đó là bất khả, mà phải là thử dò tìm-cảm nhận (probe-sense) rồi tính bước đi kế tiếp. Phải duy nghiệm (empiricism), tìm chân lí từ thực tiễn cuộc sống. Dò bằng cái gì? Dò bằng “cái mẫu mới”. Lời Fuller lại được kiểm chứng, dựa trên những lí luận của học thuyết về phức hợp.

Ví dụ thêm. Theo logic này, lí thuyết khởi nghiệp tinh gọn (lean startup) hướng dẫn giới startup phải làm ra một cái mẫu thật sớm (gọi là Minimum Viable Product – MVP) để “thăm dò” phản ứng của thị trường/người dùng. Biết được “phản ứng” thế nào thì mới làm tiếp. Sản phẩm cứ thế tiến hóa dần dựa trên những hiểu biết ngày càng đúng, ngày càng sâu sắc về khách hàng, bối cảnh, thị trường và sản phẩm. Trong một bối cảnh phức hợp mà startup không biết được khách hàng ở đâu, cần gì thì không có cách nào ngồi đó mà phân tích mà lên mô hình được (như cách làm sản phẩm dựa trên nghiên cứu thị trường truyền thống). Tất cả chỉ là giả định. Cần phải kiểm chứng giả định ấy, càng nhanh càng tốt. Càng rẻ càng tốt vì khả năng lớn là các giả định sai toét cả.

Vậy, có nên đề nghị các nhà chính sách, các nhà cải cách giáo dục học lại LeanStartup cho thật kĩ chăng?

Một câu hỏi về nhóm liên chức năng

Một bạn hỏi tôi – “Development Team are cross-functional” hiện tại em đang hiểu là “Nhóm phát triển sản phẩm sẽ bao gồm các thành viên đến tức các phòng ban, bộ phận khác nhau trong tổ chức/công ty” thay vì là “Nhóm liên chức năng”. Em được biết, PMI trong cuốn Project Management Body Of Knowledge(PMBOK) chia mô hình tổ chức ra làm 3 loại chính: Functional, Matrix và Projectize. Trong đó, mô hình tổ chức Functional là mô hình chia nhân sự theo phòng/ban(functional/department) vậy thì cross-functional có thể hiểu là những nhân sự đến từ nhiều phòng ban khác nhau không ạ?

Xin trả lời ngắn gọn:

Cross-functional team thực ra không phải là khái niệm đặc trưng của Scrum. Nó là một khái niệm trong tổ chức quản lí nói chung. Nó ám chỉ một nhóm có đủ các thành viên với các kĩ năng cần thiết, đầy đủ để có thể được trao quyền toàn bộ trong quá trình phát triển sản phẩm. Nếu nó không có đủ năng lực và khả năng ra quyết định cần thiết liên quan đến sản phẩm thì sẽ luôn luôn phải chờ để  “phê duyệt” hoặc “xem xét”. Có thể tổ chức cross-functional team bằng cách lấy các thành viên từ các phòng ban, nếu hiện nay công ty đang tổ chức dưới dạng các phòng ban. Nhưng khi tạo lập một cross-functional team như vậy, thì thường là các thành viên này sẽ làm việc toàn thời gian và trách nhiệm với team, Team chịu trách nhiệm giải trình (accountable) chứ không  phụ thuộc sự chỉ đạo gì các phòng ban kia nữa. Có nghĩa là trong một công ty đang tổ chức dạng Functional Department, thì khi phát triển sản phẩm mới, ta vẫn có thể thành lập một Scrum Team và trao toàn quyền cho nó.

Còn các khái niệm Đăng dẫn PMBOK, là đề cập đến mức organizational, chứ không phải cơ cấu team. Một Công ty được tổ chức Functional, hoặc Matrix, hoặc Projectized thì vẫn có thể tổ chức các đội dự án theo kiểu cross-functional (như Scrum Team) hoặc kiểu Functional (như trong Waterfall).

______________

Đọc thêm các bài liên quan về cross-functional team:

  1. Hiểu đúng về “Liên chức năng”
  2. Đẩy, kéo và luồng một sản phẩm

Lang Đài những mẩu vụn #3: Trồng cây gây lộc

Cho đến tuần trước mình mới biết bà ngoại là người trồng hai cái cây to đùng ở đầu làng: một cây gạo ở gần đường cái lớn, một cây đa gần ao Gáo. Dạo trước chắc bà trồng cây đa ở chỗ đó cốt để có bóng râm cho hố nước tưới cho mấy luống rau trong vườn. Nay thì ruộng đã hoán cải thành đất ở cả, dân Mộ Hạ vào đó ở, nhưng cây đa vẫn còn nguyên, lại thành ra có chút cảnh quan.

Bá Hy, người kể cho mình biết tác giả của hai cái cây kia, nói “bà để lại lộc cho dân làng”. Đúng là lộc theo nghĩa đen.